Çocuklara Yönelik Reklamlarda Hukuki Sınırlar

Giriş

Günümüz dünyasında reklam sektörü önemini geçmişe göre artırmıştır. Reklam sektörünün gelişimi ile reklamın hedef kitlesi ve reklam araçları gelişime ve değişime uğramıştır. Dijital dünyaya daha erken yaşta adım atan çocuklar da bu gelişmelerle paralel şekilde hem hedef kitle içerisinde yer almaya başlamış hem de reklam stratejileri kapsamında reklamlarda boy göstermeye başlamıştır. Tüm bu süreçlere karşı kanun koyucular çocuğun üstün menfaatini gözetmek amacıyla mevzuatlarda değişiklikler gerçekleştirmiştir. Bu yazımızda çocukların yer aldığı ve çocuklara yönelik reklamlarda dikkat edilmesi gereken hususlar incelenecektir.

Mevzuat Kapsamı

Aşağıda değinileceği üzere; çocuklara yapılacak reklamın içeriğinin sınırını belirleme ve çocuklar tarafından reklamı yapılabilecek reklam türüne kısıtlama getirmesi bakımından 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (“6502 Sayılı Kanun”), çocuklara yönelik olan veya çocukları etkileme olasılığı bulunan reklamlar ile çocukların oynadığı reklamlara ilişkin ayrıntılı düzenlemeler yapan Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği (“Yönetmelik”), doğrudan çocuklara ve dolaylı olarak ebeveynlere yönelik reklamlara sınırlama getirmesi açısından 6112 Sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun (“Yayın Hizmetleri Kanunu”), çerçevesinde incelemelerde bulunulacaktır.

I.   Çocuklara Yönelik Reklamlar İfadesi

Bu çerçevede oyuncu, model ve figüran gibi rollerde bizzat çocukların yer aldığı reklamlar “çocukların oynadığı reklamlar” olarak; çocuklara yönelik veya çocukları etkileme ihtimali olan reklamlar ise “çocuklara yönelik reklamlar” olarak ifade edilebilir. Her iki reklam türü farklı hukuki düzenlemelere tabi olabilmekle birlikte, kanun koyucu Yönetmelik’te bunları “çocuklara yönelik olan veya çocukları etkileme olasılığı bulunan reklamlar ile çocukların oynadığı reklamlar” şeklindeki çatı ifade ile düzenlemiştir.

 II.   Çocuklara Yönelik veya Çocukları Etkileme Olasılığı Bulunan Reklamlar ile Çocukların Oynadığı Reklamlara İlişkin Düzenlemeler

a.   Kanuni Çerçeve ve Çocuğun Korunmasına İlişkin Temel İlkeler

Sırayla gitmek gerekirse 6502 Sayılı Kanun her ne kadar çocuklara ilişkin reklamlar konusunda detaylar içermese de Yönetmelik’e esas olması ve genel kural olarak “Tüketiciyi aldatıcı veya onun tecrübe ve bilgi noksanlıklarını istismar edici, can ve mal güvenliğini tehlikeye düşürücü, şiddet hareketlerini ve suç işlemeyi özendirici, kamu sağlığını bozucu, hastaları, yaşlıları, çocukları ve engellileri istismar edici ticari reklam yapılamaz.” zorunluluğu içermesi sebebiyle sonraki düzenlemelere ışık tutacaktır. Nitekim aşağıda görüleceği üzere Yönetmelik’in hem genel hem özel kuralları detaylı incelenirse doğrudan bu maddenin farklı görünümleri şeklinde ortaya çıktığı görülmektedir.

Bir diğer kanun olan Yayın Hizmetleri Kanunu’nda da yine aynı şekilde çocukların fiziksel, zihinsel ve diğer gelişimlerine zarar verilmemesi tekrarlanmıştır. Reklamlara ilişkin özel olarak çocukların doğrudan bir ürünü veya hizmeti satın aldırmaya yönlendirmek, ebeveynlerini ikna etmeye doğrudan teşvik etmek, çevrelerine duydukları güveni zedelemek yahut kullanmak ve çocukları sebepsiz olarak tehlikeli durumların içinde göstermek yasaklanmıştır. Ek olarak aşırı tüketimi tavsiye edilmeyen ürünlerin reklamlarının çocuk programları içinde veya bağlayıcı şekilde kullanılması engellenmiştir.

b.   Yönetmelik Kapsamında Çocuklara İlişkin Reklam Sınırlamaları

Konuya ilişkin en net düzenlemeler Yönetmelik’te yer almaktadır. Öncelikle Yönetmelik’in “Temel İlkeler” başlıklı bölümünde, “Hasta, çocuk, yaşlı ve engellileri istismar edici ifade ya da görüntüler içeremez.” hükmüne yer verilmiştir. Bu düzenleme, aşağıda incelenecek hükümlerin yorumlanmasında esas alınacak temel yaklaşımı ortaya koymakta ve çocukların reklamlarda korunmasına ilişkin normatif çerçeveyi belirlemektedir.

Bu kapsamda öncelikle belirtilmesi gereken husus, ilgili hükümlerin hukukun genel ilkeleri ve özellikle çocuğun üstün menfaati gözetilerek yorumlanması gerektiğidir. Bu yaklaşımın doğal sonucu olarak, reklamlara ilişkin temel sınırlama; çocukların fiziksel, zihinsel, ahlaki, psikolojik ve sosyal gelişimlerini olumsuz yönde etkileyebilecek herhangi bir ifade, görüntü veya unsurun reklamlarda yer almamasıdır. Aynı doğrultuda reklamlar; çocukları kültürel, ahlaki ve olumlu sosyal davranışları bozmaya, değiştirmeye veya kötülemeye yönelik unsurları ve çocukların taklit edebileceği şiddet unsurlarını içermemelidir.

Yönetmelik, çocuğu yalnızca fiziksel, zihinsel, ahlaki ve sosyal gelişimi bakımından korumakla yetinmemekte; aynı zamanda çocuğun algı dünyasının ve değerlendirme yetisinin suistimal edilmesini önlemeye yönelik hükümlere de yer vermektedir. Bu doğrultuda, çocuklarda gerçek dışı beklentiler yaratabilecek veya kurgu ile gerçeklik arasındaki ayrımın kavranmasını zorlaştırabilecek unsurların reklamlarda kullanılmasına izin verilmemektedir. Benzer şekilde, tanıtılan ürüne sahip olmanın çocukta üstünlük, sahip olmamanın ise aşağılık duygusu yaratabileceği yönünde mesajlar içeren reklamlar da yasaklanmıştır. Ayrıca çocukların, reklamı yapılan mal veya hizmetin satın alınması amacıyla ebeveynlerini ya da diğer kişileri ikna etmeye doğrudan teşvik edilmesi de çocukların korunması kapsamında yasaklanmıştır.

Yine aynı şekilde yukarıda belirtilen genel kurala ek olarak çocukların sosyolojik ve psikolojik olarak korunması için özelleştirilmiş kurallar da bulunmaktadır. Bu doğrultuda Yönetmelik’te 24. maddenin birinci fıkrasının “ç” ve “e” bentlerinde belirtildiği gibi reklamlar, çocukların kendilerine veya çevresindekilere zarar verebileceği nesnelerle oynarken veya kullanırken, çocukların zor duruma sokulmaması ve tanımadıkları kişiler ile iletişim kurmaya, bilmedikleri veya tehlikeli yerlere girmeye teşvik edebilecek hiçbir ifade ya da görüntü içeremez.  Ek olarak aynı maddenin “ğ” bendinde belirtildiği üzere çocukların ebeveynler ve öğretmenleriyle olan ilişkilerini zedelememek adına otoritelerini ve sorumluluklarını zayıflatacak veya ortadan kaldıracak unsurlara aynı doğrultuda izin verilmemiştir.

Araştırmalar ile çocukların ve bebeklerin reklamların başarı seviyesini artırabildiği görüldüğünden ebeveynleri korumak için de çeşitli hükümler konulmuştur.[1] Bu doğrultuda “h”  bendi uyarınca reklamda; ebeveynlerin çocuklarına yönelik sevgi, şefkat, bağlılık gibi hassasiyetlerini istismar edebilecek unsurlar, ilgili malın veya hizmetin, her aile bütçesine uygun olduğu ve fiyatının düşük olduğu algısı oluşturacak şekilde, fiyat bilgisinin yanında yalnızca veya sadece gibi ifadeler barındırılamaz.

Reklam hukukunun genel ilkeleri açısından da tüketiciyi yanıltmama kapsamında ilgili ürün veya hizmetin gerektirdiği beceri konusunda tüketici yanıltılamaz, ilave mal veya hizmet gerekliliği saklanamaz ve sağlığa zararlı olması halinde bu husus simge ve uyarıları içermesinden imtina edilerek gizlenemez.

Pek sıklıkla karşılaştığımız çocuklara yönelik gıda reklamları açısından da Yönetmelik, Sağlık Bakanlığınca hazırlanan gıda ve içecekler listesinin kırmızı kategorisinde yer alan aşırı tüketimi tavsiye edilmeyen gıda ve içeceklerin reklamının yapılmasını yasaklamıştır.

c.   Çocuklara Yönelik Hedefli Reklam Yasağı

Son olarak 1 Temmuz 2026’da Resmî Gazete’de Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanmıştır. Yapılan değişiklikler kapsamında tüketicilerin davranışları, geçmiş kayıtları, konum bilgileri, demografik veriler veya benzeri kişisel verilerinin analiz edilmesi suretiyle özelleştirilmiş reklam içerikleri sunulması hedefli reklamcılık faaliyetleri olarak kabul edilmiştir. Bu bağlamda tüketicinin çocuk olduğunun bilindiği veya makul olarak bilinmesinin beklendiği durumlarda çocuklara yönelik hedefli reklam faaliyetlerine izin verilmeyeceği düzenlenmiştir.

Reklam Kurulu 2026 İdari Para Cezaları

Görevlerini ve yetkilerini 6502 Sayılı Kanun’dan, Yönetmelik’ten ve Reklam Kurulu Yönetmeliği’nden alan Reklam Kurulunun durdurma, düzeltme, idari para cezası ve gerekli görülen hâllerde de üç aya kadar tedbiren durdurma cezası uygulama yetkileri vardır. Birazdan incelenecek kararlar da bu kapsamda kalacaktır.

Reklama ilişkin idari para cezaları 6502 Sayılı Kanun kapsamında düzenlenmiştir. 6502 Sayılı Kanun’a aykırı hareket eden reklam verenler, reklam ajansları ve mecra kuruluşları hakkında durdurma veya aynı yöntemle düzeltme veya idari para cezası ve gerekli görülen hâllerde de üç aya kadar tedbiren durdurma cezasına varan cezalara Reklam Kurulu tarafından hükmedilmesi öngörülmüştür. İdari para cezalarının sınırları yayının türüne ve yayımlandığı platforma göre çeşitli şekillerde düzenlenmiştir.

Bu kapsamda 2026 yılı itibarıyla ticari reklam hükümlerine aykırı bir şekilde hareket edenlere uygulanacak idari para cezaları aşağıdaki şekildedir;

• Aykırılık yerel düzeyde yayın yapan televizyon kanalında gerçekleşmiş ise 198.679 TL’den 1.986.795 TL’ye kadar idari para cezası
• Aykırılık ülke genelinde yayın yapan televizyon kanalında gerçekleşmiş ise 3.991.652 TL’den 39.916.524 TL’ye kadar idari para cezası
• Aykırılık yerel düzeyde veya uydu üzerinden yayın yapan radyo kanalı aracılığıyla veya diğer mecralar aracılığıyla gerçekleşmişse 108.370 TL’den 1.083.706 TL’ye kadar idari para cezası
• Aykırılık ülke genelinde yayın yapan radyo kanalı aracılığıyla veya uydu üzerinden veya internet aracılığıyla yayın yapan televizyon kanalı gerçekleşmişse 1.083.706 TL’den 10.837.065 TL’ye kadar idari para cezası

Reklam Kurulu Kararları Işığında Çocuklara Yönelik Reklamların İncelenmesi

Reklam Kurulu 14.08.2025 tarihli ve 2025/2630 sayılı kararında bir kırtasiye firmasının çocuklara yönelik reklamında, elinde bıçak bulunan kunduz figürlü bir kırtasiye malzemesinin satışının gerçekleştirildiği tespit edilmiş ve ürünlerin üzerlerinde şiddet unsuru bulunduğundan yukarıda açıklanan hükümler kapsamında ilgili reklamın durdurulmasına karar verilmiştir.[2]

Başka bir karara konu olan reklamda ise karın ağrısı ve sindirim sorunu yaşadığı belirtilen çocukların tanıklıklarına yer verilmiştir. Reklamda çocuklar, ürünü kullandıktan sonra sindirim sorunlarının azaldığını, tuvalet ihtiyacının düzene girdiğini, günlük aktivitelerini daha rahat sürdürebildiklerini ve istedikleri kadar oyun oynayabildiklerini ifade etmişlerdir. Böylece çocukların ürünü düzenli tüketmeleri hâlinde parkta oynama ve tatilde rahat etme gibi olumlu sonuçlar elde edecekleri yönünde mesajlar aktarılmıştır. Reklam Kurulu 12.12.2024 tarih ve 2024/7088 sayılı kararında, söz konusu reklamın çocukları ürünü tüketmeye ve ebeveynlerini ürünü satın almaya ikna etmeye teşvik edici nitelikte olduğu sonucuna varmıştır. Bu gerekçeyle reklam verene 550.059 TL idari para cezası uygulanmasına ve reklamların durdurulmasına karar vermiştir.[3]

Reklam Kurulunun 11.10.2022 tarih ve 2022/1884 numaralı kararında ise

• çocukların gelişimlerini olumsuz etkileyebileceği değerlendirilen şekerin ve bu tür ürünlerin yemeğin ikamesi olabileceğinin vurgulandığı ancak gıda ve içecekler listesinin kırmızı kategorisinde yer alan aşırı tüketimi tavsiye edilmeyen şeker ve çikolata gibi ürünlerin çocuklara yönelik tasarlanan her türlü mecrada reklamının yapılamayacağı,

• reklamlarda örtülü olarak detaylı ürün tanıtımlarına yer verildiği,
• ürünlerle ilgili uygulamalara ve nasıl kullanılacaklarına yer verildiği, reklamda satış bağlantılarının bulunduğu,

• tüketici tercihlerini bilinçli olarak yönlendirebilecek özel atıflar vasıtasıyla oyuncak ve ürünlerin örtülü tanıtımının yapıldığı

gerekçeleri ile 155.712 TL idari para cezasına ve reklamların durdurulmasına karar verilmiştir.[4]

Reklam Kurulunun değerlendirmesine konu olan başka bir kararda reklamda çocuğun annesinden istediği takviye edici gıda için “Hiç değilse bu normal!” ifadeleri ile çocuğun yaş grubu özellikleri dikkate alındığında annesinden takviye edici gıda istemesinin hayatın olağan akışına uygun olmadığı düşünülerek sanki çocuk tarafından her gün olmazsa olmaz kullanılması gerekiyormuş gibi pazarlandığı ve bu takviye edici gıdayı kullanmanın çocuğa, yaşıtı olan diğer çocuklara göre fiziksel, sosyal veya psikolojik bir üstünlük sağlayacağına aksine kullanmamanın ise tam tersi aşağılık etki oluşturacağı izlenimi verecek şekilde mesaj içerdiği değerlendirmesi ile reklamların durdurulmasına karar verilmiştir.[5]

Reklam Kurulu tarafından verilen bir diğer kararda ise bir reklamda “Suvas Suvas olalı beyle indirim görmedi zaar. Nörüyon Gardaş? Essah indirim essah hizmet Suvas'lıya yahışır. Aradığını bulamıyorsan malamat olma A1 gel" ifadelerine yer verilmesinin, Türkçe’nin doğru kullanılmaması nedeniyle çocukların dil öğrenme süreçlerinde yanlışlıklara yol açabileceği ve çocuklar üzerinde olumsuz etkiler doğurabileceği değerlendirilerek reklamın durdurulmasına karar verilmiştir.[6]

Sonuç

İlgili kanuni düzenlemeler ve Yönetmelik hükümleri, çocukların her türlü gelişimlerini, sosyal becerilerini, sağlıklarını ve algı dünyalarını kapsamlı bir şekilde belirterek üstün menfaatlerini öncelemiştir. Nitekim Reklam Kurulu kararlarında da görüldüğü üzere bir reklamın çocuklar üzerinde doğrudan olumsuz etki doğurması şartı aranmamakta; böyle bir etkinin ortaya çıkma ihtimali dahi müdahale için yeterli bir risk olarak değerlendirilebilmektedir. Dolayısıyla reklamların risk değerlendirmesi aşamasında somut olaydan ziyade soyut gerçeklikler de olasılık hesaplarına dahil edilerek çocukların algılama dünyasına uygun bir şekilde değerlendirilmelidir. Bu kapsamda hukuken bağlayıcı bir öneri olmamakla birlikte çocukların bakış açısından yorumlamak olası riskleri daha belirgin hale getirebilecek ve farklı bakış açılarını gözler önüne serebilecektir.

Kaynakça

Reklam Kurulunun  D. 2021/1382, T. No. 311 Sayılı ve 13.07.2021 Tarihli Kararı. (2021, 07 13). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/ictihat/reklam-kurulu/d-no-2021-1382-t-sayisi-311-t-tarihi-13-7-2021-1 adresinden alındı

Reklam Kurulunun D. 2021/863, T. No. 309 Sayılı ve 04.05.2021 Tarihli Kararı. (2021, 05 04). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/ictihat/reklam-kurulu/d-no-2021-863-t-sayisi-309-t-tarihi-04-05-2021 adresinden alındı

Reklam Kurulunun D. 2022/1884, T. No. 326 Sayılı ve 11.10.2022 Tarihli Kararı. (2022, 10 11). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/ictihat/reklam-kurulu/d-no-2022-1884-t-sayisi-326-t-tarihi-11-10-2022-1 adresinden alındı

Reklam Kurulunun D. 2024/7088, T. No. 352 Sayılı ve 12.12.2024 Tarihli Kararı. (2024, 12 12). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/ictihat/reklam-kurulu/d-no-2024-7088-t-sayisi-352-t-tarihi-12-12-2024-1 adresinden alındı

Reklam Kurulunun D. 2025/2630, T. No. 360 Sayılı ve 14.08.2025 Tarihli Kararı. (2025, 08 14). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/ictihat/reklam-kurulu/d-no-2025-2630-t-sayisi-360-t-tarihi-14-08-2025-1 adresinden alındı

Van den Abeele, E., Beuckels, E., Hudders, L., & Vanwesenbeeck, I. (2024). Cute but concerning: investigating the impact of portraying children in momfluencer content on engagement, advertising value and advertising effectiveness. International Journal of Advertising, s. 1-31. doi:https://doi.org/10.1080/02650487.2024.2371183