Birleşik Krallık’ta Yeni Dönem: Suistimali Önlememe Suçu

Birleşik Krallık, ekonomik suçlarla mücadele stratejisinin bir parçası olarak “suistimali önlememe (failure to prevent fraud)” başlıklı yeni bir kurumsal suç tipi yürürlüğe koydu. Bu düzenleme, 2023 tarihli Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası (Economic Crime and Corporate Transparency Act, “ECCTA”) kapsamında getirilerek 1 Eylül 2025 itibarıyla yürürlüğe girdi.[1]

Yeni suç tipi, özellikle büyük ölçekli şirketlerin, çalışanları veya temsilcileri tarafından işlenen suistimallerden doğrudan veya dolaylı şekilde fayda sağlamaları halinde cezai sorumluluk doğurmasını öngörmektedir.

Arka Plan

1 Eylül 2025 itibarıyla yürürlüğe giren suistimali önlememe suçu, doğrudan şirketleri hedef alan yeni bir kurumsal suç tipidir. Her ne kadar görünürde yalnızca Birleşik Krallık sınırları içinde uygulanacak bir düzenleme gibi görünse de olası sınır ötesi etki alanı nedeniyle Birleşik Krallık’ta faaliyet gösteren, yatırım yapan veya ticari bağlantısı bulunan tüm şirketler açısından potansiyel sorumluluk riski yaratmaktadır.[2]

Birleşik Krallık, kurumsal ceza sorumluluğunu güçlendirme yönünde daha önce de önemli adımlar atmıştır. 2010 tarihli Rüşvet Yasası (Bribery Act) ile “rüşveti önlememe suçu” getirilmiş, 2017 tarihli Suç Finansmanı Yasası (Criminal Finances Act) ile ise “vergi kaçakçılığını kolaylaştırmayı önlememe suçu” düzenlenmiştir. Bu adımlar, şirketlerin yalnızca bireysel çalışanların fiillerinden değil, aynı zamanda organizasyonel düzeydeki kontrol eksikliklerinden de sorumlu tutulabileceği yönünde köklü bir dönüşümün temelini oluşturmuştur.

Bu bağlamda, ECTA kapsamında düzenlenen “suistimali önlememe suçu”, kurumsal denetim ve iç kontrol alanında atılan bu adımların bir devamıdır.[3] Yeni düzenleme, 2010 tarihli rüşveti önlememe suçunun kurumsal kültürde yarattığı dönüşüme benzer biçimde, suistimalle mücadelede proaktif bir uyum kültürünü yerleştirmeyi amaçlamaktadır.

Artan suistimal vakaları dikkate alındığında, bu düzenleme hükümetin Değişim Planı (Plan for Change) programı çerçevesinde, kurumsal güveni ve ekonomik istikrarı güçlendirmeye yönelik temel reformlardan biri olarak görülmektedir.[4]

Yeni Suç Tipi: Suistimali Önlememe

ECCTA kapsamında getirilen bu yeni suç tipi, özellikle büyük ölçekli şirket ve ortaklıkları etkilemektedir. Ancak düzenleme yalnızca Birleşik Krallık merkezli kuruluşları değil, ülke ile ekonomik bağlantısı bulunan çok uluslu işletmeleri de kapsayabilir. Bu doğrultuda, bir çalışanın, yöneticinin veya üçüncü tarafın şirketin veya müşterisinin menfaati için suistimal niteliğinde bir fiil işlemesi hâlinde, şirket doğrudan sorumlu tutulabilecektir.

Suçun işlenmiş olması için ilgili şirketin fiilden haberdar olması veya onay vermesi aranmamaktadır.[5] Yalnızca makul önleyici tedbirlerin bulunmaması, cezai sorumluluk için yeterlidir. Düzenleme kapsamına giren fiiller geniş bir yelpazede olup bu fiiller arasında, 2006 tarihli Suistimal Yasası (Fraud Act) kapsamında tanımlanan ilgili suçlar, 1968 tarihli Hırsızlık Yasası (Theft Act) uyarınca düzenlenen sahte muhasebe kayıtları veya yanlış beyanlara ilişkin suçlar ile 2006 tarihli Şirketler Yasası (Companies Act)’nda yer alan hileli ticaret fiilleri ile kamu gelirlerini aldatmaya yönelik eylemler örnek verilebilir.

Kapsam

Düzenleme esas itibarıyla belirli bir ekonomik büyüklüğün üzerindeki organizasyonlara yöneliktir ve şirketin Birleşik Krallık’ta kurulmuş olması zorunlu değildir. Ayrıca, şirket mevcut fiilden bir menfaat elde etmese bile, kusursuz sorumluluk ilkesi gereği, yalnızca menfaat sağlama amacıyla hareket edilmesi cezai sorumluluk için yeterli olabilir.[6]

Bu kapsamda, “büyük ölçekli kuruluş” olarak kabul edilebilmek için aşağıdaki koşullardan en az ikisinin sağlanması gerekir:

• 250’den fazla çalışanı bulunmak,
• 36 milyon sterlinden fazla yıllık ciroya sahip olmak,
• 18 milyon sterlinden fazla bilanço toplamına sahip olmak.[7]

Suç, Birleşik Krallık’ta iş yapan yerli ve yabancı şirketler ile ortaklıklara uygulanır. Bu durum, nerede kurulmuş olursa olsun ana şirketleri, bağlı ortaklıkları ve üçüncü tarafları, Birleşik Krallık ile bağlantı kurulması hâlinde kapsam içine alabilmektedir. Bir ana şirket, iştiraklerinin konsolide büyüklük kriterlerini sağlaması hâlinde “büyük ölçekli kuruluş” sayılabilir; aynı şekilde, bir bağlı ortaklık da ana şirket bu kriterleri karşıladığı takdirde, suçu işleyebilen bir tüzel kişi olarak değerlendirilebilir.

Her ne kadar küçük ve orta ölçekli işletmeler hâlen kapsam dışında bulunsa da bu durum suçun tamamen göz ardı edilebileceği anlamına gelmez. İçişleri Bakanlığı’nın Kasım 2024’te yayımladığı Suistimali Önlememe Suçu Rehberi (Guidance on the Offence of Failure to Prevent Fraud), bu suçun kapsamının ileride genişletilebileceğine dair sinyaller vermektedir. Ayrıca, büyük şirketler tarafından uygulanan suistimal önleme politikalarının, iyi yönetişim ve uyum kültürü açısından küçük ve orta ölçekteki şirketler için de örnek teşkil ettiği vurgulanmaktadır.[8] Buna ek olarak büyük ölçekli kuruluşlar, tedarikçileriyle ve iş ortaklarıyla yapacakları sözleşmelerde makul suistimal önleme prosedürlerinin mevcut olmasını bir ön koşul hâline getirebilir. Böylelikle, doğrudan kapsam dışında kalan küçük işletmeler de dolaylı olarak düzenlemenin etkisi altına girebilir.

Yaptırımlar ve Olası Riskler

Yeni yasal çerçeve, caydırıcılığı yüksek yaptırımlar öngörmektedir. Suçun gerçekleşmesi halinde şirketler, sınırsız tutarda para cezasına, itibar kaybına, yatırımcı güveninin zedelenmesine ve kamu ihalelerinden men veya lisans iptali gibi düzenleyici yaptırımlara maruz kalabilir. Üst düzey yöneticiler ve yönetim kurulu üyeleri de gerekli gözetim yükümlülüklerini yerine getirmemeleri durumunda bireysel sorumluluk riskiyle karşılaşabilir.[9]

Finansal yaptırımların yanı sıra, suistimal fiillerinden zarar gören pay sahipleri, müşteriler veya iş ortakları tarafından tazminat davaları açılabilir. Bu davalar uzun yargı süreçlerine ve ciddi mali sonuçlara yol açması söz konusu olabilir.

Önleyici Uyum Tedbirleri

Şirketlerin, suistimali önlemek amacıyla makul ve etkili uyum tedbirlerini hayata geçirdiklerini ve bunları düzenli biçimde uyguladıklarını ispatlamaları hâlinde cezai sorumluluktan tamamen kurtulma ihtimali söz konusudur.

Bu kapsamda öne çıkan başlıca uygulamalar şunlardır:

• Risk Değerlendirmesi: Suistimal riski yüksek faaliyet alanlarının düzenli olarak belirlenmesi ve güncel tutulması.
• Suistimal Önleme Politikaları: Açık ve uygulanabilir prosedürlerin hazırlanması, çalışanlar ile üçüncü taraflara duyurulması.
• Eğitim Programları: Çalışanlara, yöneticilere ve temsilcilere yönelik düzenli farkındalık eğitimleri.
• Denetim ve Bildirim Mekanizmaları: Etkin ihbar hatları, iç denetim süreçleri ve düzenli raporlama sistemlerinin oluşturulması.
• Yönetim Gözetimi: Uyumdan sorumlu kişilerin atanması ve kontrol süreçlerinin etkin şekilde yürütülmesi.
• Üçüncü Taraf İncelemeleri: Tüm paydaşların geçmişlerinin ve faaliyetlerinin risk bazlı incelenmesi.

Sonuç

Yeni suç tipi, Birleşik Krallık’ta kurumsal sorumluluğun kapsamını genişletirken, küresel ölçekte faaliyet gösteren şirketler açısından da önemli bir uyarı niteliği taşımaktadır. Artık mevzuata uyum, yalnızca yasal bir zorunluluk değil; aynı zamanda kurumsal sürdürülebilirlik, yatırımcı güveni ve itibar yönetiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle, suistimal riskinin yalnızca iç süreçlerde değil, tedarik zinciri ve üçüncü taraf ilişkilerine de yönetilmesi; şirketlerin uyum politikalarını dinamik, erişilebilir ve sürekli güncellenen bir yapıya dönüştürmeleri gerekmektedir. Bu yaklaşım hem cezai yaptırım risklerinin azaltılması hem de uluslararası düzeyde güvenilir bir kurumsal profilin sürdürülmesi açısından kritik önem taşımaktadır.

Kaynakça

Birleşik Krallık Hazine ve Maliye Bakanlığı ve Birleşik Krallık İçişleri Bakanlığı. (2023). Economic Crime Plan 2023 to 2026. Gov UK: https://www.gov.uk/government/publications/economic-crime-plan-2023-to-2026 adresinden alındı

Birleşik Krallık İçişleri Bakanlığı ve Rt Hon Lord Hanson of Flint. (2024, 11 6). Guidance on the Offence of Failure to Prevent Fraud. Gov UK: https://www.gov.uk/government/news/new-failure-to-prevent-fraud-guidance-published adresinden alındı

Economic Crime and Corporate Transparency Act 2023, Explanatory Notes, paragraf 1140–1148.  Legislation Gov UK: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2023/56/pdfs/ukpgaen_20230056_en.pdf adresinden alındı

Economic Crime and Corporate Transparency Act 2023: Guidance to Organisations on the Offence of Failure to Prevent Fraud. (2025, 01 10). Gov UK: https://www.gov.uk/government/publications/offence-of-failure-to-prevent-fraud-introduced-by-eccta/economic-crime-and-corporate-transparency-act-2023-guidance-to-organisations-on-the-offence-of-failure-to-prevent-fraud-accessible-version?utm_ adresinden alındı

Guidance on the Failure to Prevent Fraud Offence (ECCTA 2023) . (2025, 02 11). UK Finance: https://www.ukfinance.org.uk/policy-and-guidance/guidance/guidance-failure-prevent-fraud-offence-eccta-2023 adresinden alındı

Ryder, N., Bourton, S., Johnson, D., & Hall, D. (2025). Eat, sleep and repeat? Corporate Criminal Liability and Extension of the Failure to Prevent Model. Journal of Business Law(3), s. 215 - 238. ORCA Online Research @ Cardiff: https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/166462/3/JBL%20FTP%20Draft%20Article%20February%202024.docx.pdf?utm_ adresinden alındı.