İSG Mevzuatı Kapsamında İşveren Yükümlülükleri

Giriş

İş Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (“Kanun” veya “İSG Kanunu”) ve ilgili mevzuat kapsamında işverenler birçok yükümlülükten sorumlu tutulmuş; kanuni düzenlemelere uyum sağlamayan işverenler için birden çok ve yüklü miktarda idari para cezası ve yaptırımlar öngörülmüştür. Bu sebeple yazımızda, işverenlerin olası idari ve cezai yaptırımlara maruz kalmaması daha da önemlisi işçilerin işyerindeki ve çalışma koşullarındaki güvenliğinin sağlanması amacıyla mevzuatta düzenlenen yükümlülüklere değinilmiştir.

İSG Kanunu ve ilgili mevzuatta işyerinde yapılan işin özelliği, işin her safhasında kullanılan veya ortaya çıkan maddeler, iş ekipmanı, üretim yöntem ve şekilleri, çalışma ortam ve şartları ile ilgili diğer hususlar dikkate alınarak işyeri tehlike sınıfları belirlenmiştir.[1] Bu sebeple işyerinin tehlike sınıfları işyerinde görülen işin mahiyetine göre farklılıklar göstermektedir. Bu durum iş sağlığı ve güvenliği (“İSG”) açısından çalışanlar için alınması gereken tedbirlerin ve işveren yükümlülüklerinin kapsamını etkilemektedir. İşyerinin tehlike sınıfı asıl sözleşmede gösterilen ve faaliyetler sırasında görülen iş ya da bir işletmenin iştiraki olmak gibi birçok faktöre göre belirlenmekte olup işverenler ya da çalışanlar işyerinin Sosyal Güvenlik Kurumu (“SGK”) sicil numaralarından işyeri tehlike sınıfını tespit edebilmektedirler.

Aşağıda detaylı olarak değinileceği üzere işyeri tehlike sınıfı; alınması gerekli önlemler, denetim sıklığı, eğitim süreleri ve mahiyetleri gibi birçok hususu etkilemesi nedeniyle önem arz etmektedir ki; kanun koyucu tehlike sınıflarını mevzuatta da ayrı olarak düzenlemiştir.

Yükümlülükler ve Değerlendirme

Öncelikle belirtilmelidir ki, İSG Kanunu işveren vekilleri, çıraklar ve stajyerler de dahil olmak üzere tüm çalışanlarını kapsamaktadır. Buna göre işverenin temel İSG yükümlülükleri aşağıda değerlendirilmiştir:

1.     İşle İlgili Sağlık ve Güvenliğini Sağlama

Öncelikle, en temel ve genel yükümlülüklerden İSG Kanunu 4. maddesinde düzenlenen işverenin çalışanlarının görülen işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğüne değinmek gerekir. Bu yükümlülük kapsamında işveren;

• İşten kaynaklanabilecek mesleki risklerin önlenmesi, işyerinde eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbiri alır, iş için gerekli araç ve gereçleri temin eder, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin düzenli olarak kanuni şartlara uygun hale getirilmesi ve işyerinin mevcut durumun iyileştirilmesi için gerekli organizasyonu ve genel çalışmaları yapar.
• İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve ivedi şekilde uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.
• İşyerinde risk değerlendirmesi yapar veya işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alarak yaptırır.
• İşyerinde görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu gözetir.
• Yeterli eğitim, bilgi ve talimat verilmeyen çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır.

2.     İş Güvenliği Uzmanı, İşyeri Hekimi ve İlgili Diğer Sağlık Personeli Görevlendirme

Kanun’un 6. maddesinde düzenlendiği üzere, işverenin iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve ilgili diğer sağlık personeli görevlendirme yükümlülüğü mevcuttur. Kanun 2012 yılında yayımlandıktan 6 ay sonra ilgili işyerleri yükümlü hale gelmiştir. Çalışan sayısı 50’den az olan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerleri için bu zorunluluk 1 Ocak 2014 tarihinde başlamıştır. Çalışan sayısı 50’den az olan az tehlikeli sınıftaki işyerleri ise iş güvenliği kapsamına daha sonra dahil edilmiştir. Bu personellerin işçilerin arasından bazı koşulların sağlanması ile görevlendirmesi mümkündür. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca (“Bakanlık”) yetkilendirilen kurumlar olan Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (“OSGB”) veya Çalışan Sağlığı Merkezi (“ÇASMER”) aracılığıyla da bu hizmet alınabilir.  İlgili kişilerin işyeri çalışanlarından ya da ÇASMER veya OSGB’ler aracılığıyla istihdam edilmesi fark etmeksizin bu görevlilerin işyeri tehlike sınıflarına uygun sertifikaları haiz olması zorunludur. Aksi takdirde ilgili sözleşme mevzuata uygun olmadığı için bir İSG personeli istihdam edilmiş olsa dahi idari para cezası yaptırımından kaçınılamayacaktır.

İşyerlerinde İşveren veya İşveren Vekili Tarafından Yürütülecek İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerine İlişkin Yönetmelik kapsamında, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin işveren veya işveren vekillerince yürütülmesi de mümkündür. 50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde, işveren veya işveren vekili de Bakanlık tarafından ilan edilen eğitimleri tamamladığı takdirde sınav şartı olmaksızın işe giriş ve periyodik muayeneler ve tetkikler haricindeki iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütebilecektir.

3.     Sağlık Raporu

İSG Kanunu’nun 15. maddesi uyarınca çalışanlar, sağlık raporu olmadan işe başlamayacaklardır. Sağlık raporlarının işe giriş, iş değişiklikleri, meslek hastalıkları, iş kazaları ve sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşma durumlarında yeniden alınması zorunludur. Aksi halde idari para cezasına maruz kalınması söz konusu olacaktır. Sağlık raporu, işyeri sağlık ve güvenlik biriminde veya hizmet alınan OSGB’lerde görevli olan işyeri hekiminden alınabilir. Buna ek olarak İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik’in 9/2-c maddesi kapsamında;

• Çok tehlikeli işyerlerinde en geç senede bir,
• Tehlikeli işyerlerinde 3 senede bir,
• Az tehlikeli işyerlerinde ise 5 senede bir periyodik muayeneler tamamlanmalıdır.

Çocuk, genç, gebe çalışanlar ve özel muamele gerektiren gruplar için ise periyodik muayeneler en geç 6 ayda bir tekrarlanmak zorundadır.

4.     Yıllık Değerlendirme Raporu

İşyeri hekiminin İSG kapsamında yükümlülüklerinden idari para cezası sonucu doğurabilecek bir diğeri ise yıllık olarak değerlendirme yapması ve bu değerlendirmeleri ilgili Yönetmelik ekindeki formata uygun şekilde rapor haline getirmesi gerekliliğidir uygun şekilde rapor haline getirmesi gerekliliğidir. Yıllık Değerlendirme Raporu oluşturma yükümlülüğü işverenin risk değerlendirmesi yapma ve risk analiz raporu oluşturma yükümlülüğünden farklı ve daha genel konuları içeren bir sorumluluktur. Yıllık Değerlendirme Raporu’ndan işyeri hekimiyle birlikte işveren ve İSG uzmanı da sorumlu tutulmakta; raporu inceleyip imzalamaktadır.

5.     İş Kazası ve Meslek Hastalıklarının Kayıt ve Bildirimi

Değinilmesi gereken önemli bir diğer yükümlülük, İSG Kanunu 14. maddesi kapsamında işverenin tüm iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutması, bunlar ile ilgili raporları düzenlemesi ve iş kazalarını bildirmesi yükümlülüğüdür. Buna göre işveren, iş kazalarını kazadan sonraki 3 iş günü içinde ve sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını, öğrendiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde SGK’ye bildirmekle yükümlüdür. Uygulamada maruz kalınan idari para cezaların büyük bir çoğunluğunun bu yükümlülüğe aykırılık nedeniyle olduğu bilinmekle birlikte, işverenlerin bu konuda özellikle proaktif davranarak düzenli denetlemelerini gerçekleştirip raporlarını tutması ve iş kazaları, meslek hastalıklarını öğrenilmesinden itibaren ivedi bir şekilde bildirmesi önem taşımaktadır.

6.     Risk Değerlendirmesi Yapma

Kanun’un işverenin genel yükümlülüklerini saydığı 4. maddesinde yer alan işverenin risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğünü biraz açmak gerekir. İşçinin korunması ilkesiyle doğrudan ilgili olan bu önleyici yükümlülük ile, işçilerin olası iş kazaları, meslek hastalıkları ve iş yeri tehlikelerinden korunması amaçlanmaktadır. İş yerlerinin tehlike sınıfına göre ise risk değerlendirmesinin kriterlerinin ve sıklığının farklılık göstermesi Kanun’un amacıyla orantılıdır. Örneğin, Kanun’un 25. maddesinde belirtilen çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı işyerlerinde ve büyük endüstriyel kazaların yaşanabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması işin durdurulmasına sebebiyet vermektedir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında risk analizi ve tehlikelerin tanımlanması yapılırken öncelikle risk değerlendirmesi yapacak ekip belirlenir. Risklerin belirlenmesi ve analizi aşamasından sonra işveren ve ilgili ekibin yükümlülüğü; planlama, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, uygulanması ve izlenmesidir. Son adımda, bir risk analiz raporunun oluşturulması ve saklanması gereklidir. İlgili raporda muhakkak, işyeri unvan, adres ve işverenin adı, risk değerlendirmesinin gerçekleştiği tarih ve geçerlilik süresi bulunmalıdır. Aynı zamanda Yönetmelik’in 11. maddesinde belirtilen tüm unsurlar rapor kapsamında yer almalıdır. Bu süreçte işverenler Bakanlık rehber ve şablonlarından yararlanabilir. Aynı zamanda bu hizmeti dışarıdan profesyonel kuruluşlar aracılığıyla alabilir. Risk değerlendirmesi yenilenme süresi, işyerinin tehlike sınıfına göre değişiklik gösterir. Buna göre yapılan risk değerlendirmeleri;

• Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2,
• Tehlikeli işyerlerinde en geç 4 ve
• Az tehlikeli işyerlerinde ise en geç 6 yılda bir yenilenir.

Aksi halde idari para cezasına maruz kalınacaktır. Ek olarak, işyerinde ortaya çıkabilecek yeni risklerin göz önünde bulundurularak risk değerlendirmesinin bu sürelere bağlı kalınmaksızın yenilenmesi gereklidir.

7.     Acil Durum Planı Hazırlanması ve Ekibi Kurulması

İşveren, Kanun’un 11. maddesinde belirtildiği üzere iş yerinde acil durumların olumsuz etkilerinden korunmak üzere gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapar, acil durum planlarını hazırlar. İşyerinin faaliyet göstermeye başladığı andan itibaren işçi sayısından bağımsız olarak yapılacak bir diğer yükümlülük olan acil durum planı hazırlanması ve ekibi kurulması yükümlülüğüne aykırılık, işyeri denetimlerinde düzeltilmesi için süre verilmesi için denetmenin takdir yetkisi kullanılabildiği bir husustur. Ancak yine de idari para cezasına maruz kalınabileceği, işçi ve işyeri güvenliği açısından en önemli hususlardan biri olduğu unutulmamalıdır.

İşyerinin büyüklüğü ve yapılan işin niteliği göz önünde bulundurularak çalışan sayısına uygun şekilde önleme, tahliye, koruma, yangınla mücadele ve ilkyardım gibi konularda uygun donanıma sahip olunması gerekmektedir. İşveren bu konular için yeterli sayıda kişiyi görevlendirir ve eğitim vererek tatbikatlar düzenler.[2] İşyerinde veya çevresinde acil durum planını etkileyebilecek bir gelişme yaşanması durumunda plan yenilenmelidir. Diğer durumlarda ise tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç 2, 4 ve 6 yılda bir acil durum planı yenilenebilir.

8.     İşçiye Verilmesi Gereken Temel Eğitim

Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’in (“Yönetmelik”) 6. maddesi uyarınca, çalışanların fiilen işe başlamasından önce işe her çalışan için en az 2 saat başlama eğitimi düzenlenir. İşe başlama eğitimi, işçiye verilmesi gereken temel eğitim süresinden farklı olup detaylı içeriğine Yönetmelik ekinde yer verilmiştir.[3] Az tehlikeli sınıfta yer alan kamu kurumları ile 10’dan az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ilk defa verilecek temel eğitimler ve tekrar verilecek temel eğitimler uzaktan eğitim yöntemi kullanılarak verilebilir. 10 ve üzeri çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan özel işyerleri ile tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ise çalışanlara tekrar verilecek temel eğitimler işveren tarafından işe ve işyerine özgü içeriğin hazırlanması ve gerekli uzaktan eğitim yönetim sisteminin sağlanması halinde uzaktan eğitim yöntemi kullanılarak verilebilir. Temel eğitimlerin saatleri ve içerikleri işyeri tehlike sınıfına göre farklılık göstermektedir. Buna göre, temel eğitimler çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde 16 saatten, tehlikeli sınıftaki işyerlerinde 12 saatten ve az tehlikeli işyerlerinde 8 saatten az olamaz. İşçiye alışma yeri veya iş değişikliği, iş ekipmanının değişmesi, yeni teknolojilerin kullanılmaya başlanması gibi hallerde ortaya çıkabilecek riskler hakkında eğitimler ise ayrıca verilir. Buna göre ise eğitimler, ortaya çıkabilecek riskler ayrıca dikkate alınmak suretiyle çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde yılda en az 1 defa, tehlikeli sınıftaki işyerlerinde 2 yılda en az bir defa ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ise 3 yılda en az bir defa tekrarlanır. Çalışanın herhangi bir sebeple işten 6 aydan uzun süre uzak kalması halinde ise çalışana işe başlamasından önce bilgi yenileme eğitimi verilir. Benzer şekilde iş kazası, meslek hastalığı gibi hallerde ya da genç, çocuk işçi gibi özel muamele gerektiren çalışana bu konulara yönelik olarak ilave bir eğitim verilir. Uygulama açısından unutulmaması gereken husus ise eğitime katılan çalışanlar açısından eğitim belgesi düzenlenmesi ve daha önemlisi, katılım tutanağı ile bunun kayıt altına alınması gerekliliğidir.

Alt işveren, geçici iş ilişkisi, mevsimsel işçilik gibi nedenlerle başka yerden çalışmak üzere işyerine gelen işçi tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde yapılacak işe dair sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimi aldığına dair belge kanıtı olmadan işe başlatılamaz.

9.     Çalışan Temsilcisi Ataması

Bir diğer yükümlülük ise İSG Kanunu 20. maddesi kapsamında işverenlerin çalışan temsilcisi ataması gerekliliğidir. İşyerinde yetkili bir işçi sendikası bulunması hallerinde ise işyeri sendikasının temsilcileri de çalışan temsilcisi görevini üstlenir. Çalışan temsilcileri;

• 50 çalışana kadar 1,
• 50 ile 100 çalışan arasında 2,
• 100 ile 500 çalışanı olan işyerlerinde 3,
• 501 ile 1000 arasında çalışanı bulunan yerlerde 4,
• 1001 ile 2000 çalışanı bulunan yerlerde 5, daha fazlasında ise en az 6 kişi olarak belirlenmelidir.

10.  İSG Kurulu

50 ve daha fazla çalışanı bulunan ve 6 aydan daha fazla süreli işlerin görüldüğü işyerlerinde işveren, İSG ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere bir İSG kurulu oluşturur. Asıl işveren ve alt işveren tarafından ayrı ayrı kurul oluşturulduğu hallerde bunun iş birliği ve koordinasyon asıl işverence sağlanır. Aynı işverene bağlı birden çok işyeri bulunması hallerinde (örneğin, birden fazla fabrika, işletme vb.) 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu her işyeri için ayrı bir kurul oluşturmalıdır. Aynı zamanda bu kurulların çalışma usullerinin düzenlenmesi, iş ve görüş birliğinin sağlanması gibi amaçlar gözetilerek ilgili işyerlerine ait İSG raporlarının en az 3 ayda bir ilgili teknik eleman ve uzmanı tarafından incelenmesini sağlar. Sonuçlarına göre tedbirleri tespit eder ve uygular.[4] Kurullar ayda en az bir kez toplanır. Ancak yine işyerinin tehlike sınıfı göz önünde bulundurularak daha az toplanılmasına karar verilebilir.[5]

Sonuç

Bahsedilen yükümlülüklerin yerine getirilmediği işyerlerinde herhangi bir denetim olması ihtimalinde yaptırım uygulanması ve idari para cezasına maruz kalınması söz konusu olacaktır. İSG kapsamında genel yükümlülükleri kapsayan, işyeri tehlike sınıflarını ayırarak hazırladığımız idari para cezaları tablosunu ise aşağıda bulabilirsiniz. Uygulamada teftişten sonra işverenin eksiklikleri gidereceğini beyan etmesi ile müfettişin eksikliklerin giderilmesi için işverene süre verilmek suretiyle teftişe ara verme takdiri mevcuttur. Yine de işverenin faaliyet gösterdiği sektöre göre farklı İSG yükümlülükleri bulunduğu göz önünde de bulundurularak yukarıda bahsedilen yükümlülükleri yerine getirmesi İSG Kanunu ve ilgili mevzuata göre asli yükümlülüğüdür.

İSG yükümlülüklerinin yerine getirilmesinin işyeri ve çalışan güvenliği açısından ihmal edilemeyecek bir önemi vardır. İşverenler herhangi bir denetimi beklemeden düzenli olarak İSG kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmeli, işyerini denetlemeli ve tedbirleri değişen koşullara göre güncel ve mevzuata uyumlu tutmak zorundadır. Böylece idari yaptırıma maruz kalınması tehlikesi ile işyeri risk ve kazaları proaktif şekilde engellenmiş olacaktır. Daha önemlisi şirket faaliyetleri çerçevesinde yürütülen tüm operasyonlarda işçi sağlığı ve güvenliği sağlanmış olacaktır. Bu tutum, çalışanların işverene güvenini ve şirketin itibarını olumlu yönde etkileyerek söz konusu işyerinin tercih edilmesini, aynı zamanda insan hakları ve standartları çerçevesinde çalışma hakkının temel taşlarından biri olan işyeri ve çalışan güvenliğini sağlayacaktır.

Makalede Bahsedilen Yükümlülüklere Dair İdari Para Cezası Tablosu[6]**

Kaynakça

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Acil Durum Planı Hazırlama Rehberi. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: https://www.csgb.gov.tr/Media/vnfptwuo/acil-durum-plani-hazirlama-rehberi_mdb.pdf adresinden alındı

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından: Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik. (2013, 05 15). Resmi Gazete: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/05/20130515-1.htm adresinden alındı

Eraslan, F. (2019). İş Sağlığı ve Güvenliği Hukukunda Risk Değerlendirmesi Yapma Yükümlülüğü. Hakemli Makale, 6-7(1-2), s. 57-115. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2275616 adresinden alındı

İdari Para Cezaları. İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü: https://www.csgb.gov.tr/isggm/tr/%c4%b1sg-hizmetleri/idari-para-cezalari/ adresinden alındı

İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik. (2013, 01 18). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi: https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=17031&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 adresinden alındı

İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği. (2012, 12 26). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16909&MevzuatTur=9&MevzuatTertip=5 adresinden alındı

İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk Ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik Ek-3 . (2013, 07 20). https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/07/20130720-10.htm adresinden alındı

İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Çalışma Rehberi. T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: https://www.csgb.gov.tr/Media/h3cgaksi/i%C5%9Fyerlerinde-isg-kurullar%C4%B1-%C3%A7al%C4%B1%C5%9Fma-rehberi_mdb.pdf adresinden alındı

Öncül, S., Abacı Şahin, İ., & Hayran, Z. S. (2022). Risk Yönetimi Rehberi. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı: https://www.aile.gov.tr/media/101622/risk-yonetimi.pdf adresinden alındı

Tulukcu, N. B. (2014, 06 01). İşverenin Risk Değerlendirmesi Yükümlülüğünün Hukuki Boyutu. Dergi Park: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/787649 adresinden alındı