Hukuki Açıdan Hasta Yükümlülükleri: Hasta Hakları Yönetmeliği Kapsamında Bir Değerlendirme

Sağlık meslek mensubu (“SMM”) ve hasta ilişkisi; tıbbi uygulamaların temelini oluşturan, temelde karşılıklı güven olmak üzere saygı ve iş birliğine dayanan bir etkileşimdir. Bu ilişki toplumsal, kültürel, psikolojik ve etik birçok faktörden etkilenmekte olup SMM ile hasta arasında karşılıklı birtakım sorumlulukların doğmasına neden olur. Makalemizde hastalar ile Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmelik kapsamında sıralanmış olan SMM ve sağlık alanında faaliyet gösteren diğer meslek mensuplarının (“Sağlık Personeli”) aralarında oluşan ilişkiler kapsamında dikkat edilmesi gereken hususlar ve yükümlülükler, Hasta Hakları Yönetmeliği (“HHY”) kapsamında değerlendirilecektir.

Hasta ile SMM - Sağlık Personeli Arasındaki İlişkinin Temel İlkeleri

Hastanın yükümlülüklerini açıklamadan önce, hasta ile SMM ve Sağlık Personeli arasındaki ilişkinin temel ilkelerini açıklamakta yarar vardır. Bu bağlamda hasta ile SMM arasındaki ilişki, tıbbi hizmet sunumunun yanı sıra etik ve hukuki yükümlülükler çerçevesinde şekillenen bir güven ilişkisidir.

Bu ilişkinin sağlıklı yürütülmesi, hasta haklarının korunması ve mesleki faaliyetin hukuka uygun icrası için bazı temel ilkelerin gözetilmesini gerektirir. Aşağıda bu ilişkiye yön veren başlıca ilkelere yer verilmektedir.

• Güven

SMM ile hasta ilişkisinin yapı taşı güven ilişkisidir. Bu güven ilişkisi sayesinde hasta kendine ait tüm bilgileri açıkça sunabilir ve hekimin önerdiği tedaviye gönüllü olarak uyum sağlayabilir.

• Rıza

Aydınlatılmış onam da denen rıza, tıp etiği ve hasta hakları açısından önemlidir. HHY madde 15 uyarınca, hastaya, kendisine uygulanacak her türlü tıbbi müdahalenin açık, anlaşılır ve detaylı bir şekilde anlatılması gerekmektedir. Bu bilgilendirmenin sürecinin ardından hasta, özgür iradesine dayalı olarak tıbbi müdahaleye ilişkin rızasını beyan etmelidir.

• Mahremiyetin Korunması

Hastanın kişisel sağlık bilgileri yalnızca ilgili sağlık çalışanları tarafından görülmeli ve üçüncü kişilere aktarılmamalıdır. HHY madde 21’deki düzenlemeye göre, muayene ve tedavi işlemlerinin makul bir gizlilikte yürütülmesi gerekmektedir. Ölüm halinde dahi bu mahremiyet bozulamaz; bu halde hastanın mahrem bilgileri (özel hayatına ilişkin bilgiler, ölüm nedeni, hastalık türü vb.) sadece yetkili kişiler tarafından ve zorunluluk halinde açıklanabilir.

• Eşitlik

Ayrımcılığın önlenmesi ve toplumda güven ortamını inşa ederek sağlık sistemine olan inancın güçlenmesi için HHY madde 6 kapsamında, SMM ve Sağlık Personeli, eşitlik ilkesi doğrultusunda mesleğini icra ederken din, dil, ırk, cinsiyet, etnik köken, sosyoekonomik durum veya siyasi görüş gibi unsurlar nedeniyle ayrımcılık yapamaz.

Hastanın Hakları

Hastaların yükümlülüklerinin önemini anlamak için hasta haklarına da değinmek gerekir. Türkiye’de hasta hakları; Anayasa, Tıbbi Deontoloji Tüzüğü, HHY ve Sağlık Tesislerinde Hasta Hakları Uygulamaları Yönergesi gibi düzenlemeler başta olmak üzere, birçok farklı mevzuat kapsamında ele alınmaktadır. HHY, kamu ve özel tüm sağlık kuruluşlarını kapsamakta ve hasta haklarını insan olmaktan doğan temel haklar olarak tanımlamaktadır. Bu haklar; bilgilendirilme, tıbbi işlem öncesi onam, Sağlık Personeli’ni tanıma ve gerekirse değiştirme, mahremiyetin korunması, dini hizmetlerden yararlanma, ziyaretçi/refakatçi bulundurma ve şikâyet–başvuru hakkı gibi hakları içermektedir.[1] Bu hakların doğru uygulanabilmesi için hastaların hakları hakkında bilgilendirilmesi, hastane çalışanlarının hasta hakları konusundaki farkındalığı kadar, hastaların üzerlerine düşen yükümlülükleri yerine getirmesi büyük önem taşır.

Hastanın Yükümlülükleri

Yukarıda açıklanan bazı temel ilkeler ve hasta hakları doğrultusunda, hastanın sağlık hizmetlerinden yararlanırken uyması gereken yükümlülükler de bulunmaktadır. Bu yükümlülükler temel olarak HHY’nin 42/A maddesi kapsamında düzenlenmiş olup hastaların sağlık hizmeti sunumuna katkı sağlayacak şekilde sorumlu ve bilinçli davranmalarını amaçlar.

• İş Birliği Yükümlülüğü

Hastanın, SMM ve Sağlık Personeli ile iş birliği yapma yükümlülüğü bulunmaktadır. Buna göre hasta, başvurduğu sağlık kurum ve kuruluşunun kurallarına uygun davranmakla birlikte bu süreçte teşhis ve tedavi ekibinin bir parçası olduğu bilinciyle hareket etmelidir. Hasta ve hasta yakınları bu yükümlülükler kapsamında, SMM ve diğer Sağlık Personeli’nin işlerini yerine getirmesini engelleyecek davranışlardan kaçınmalı ve tedavi sürecinin etkili olabilmesi için gerekli özeni göstermelidir. Burada iş birliği ile kastedilen ilaçların zamanında ve doğru şekilde kullanılması, hekim tarafından önerilen tetkiklerin yapılması, kontrollerin aksatılmaması gibi hususlardır.  

• Doğru Bilgi Verme Yükümlülüğü

HHY madde 42/1-b bendi uyarınca hastanın doğru bilgi verme yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu yükümlülük, iş birliği yükümlülüğü ile bağlantılı olup hastanın mevcut sağlık durumu, geçmiş hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve alerjik reaksiyonlar gibi hususlarda doğru ve eksiksiz şekilde bilgi paylaşmasını düzenler. Çünkü eksik veya yanlış bilgi verilmesi, hastaya yanlış teşhis konulması veya hatalı tedavi uygulanması sonucunu doğurup hastanın meydana gelen zararlardan sorumlu olmasına yol açabilir. Hasta, kendisi bu bilgileri verebilecek durumda değilse bu bilgiler kanuni yakınları tarafından verilmelidir.

• Tavsiyeleri Yerine Getirme Yükümlülüğü

Hastanın hekimin tavsiyelerini yerine getirme yükümlülüğü vardır. Tedavi sürecinin etkili bir şekilde ilerleyebilmesi için, hastanın hekim tarafından belirlenen tüm uygulamalara uyması zorunludur. Meselâ, hastaya cerrahi müdahale öncesinde anestezi verileceğinden, hastanın belirli bir süre aç kalması gerekliyse bunu uygulamak zorundadır.[2] Bu kapsamda hasta, hekim tarafından belirlenen sürelerde kontrole gelerek ve tedavinin gidişatı hakkında geri bildirimde bulunarak tedavi sürecini sekteye uğratmamalıdır. Bu yükümlülük de esasında hastanın hekimle iş birliği içinde olması yükümlülüğünün farklı bir görünümüdür. Bu yönde bir yükümlülük söz konusu olsa bile, hasta rızası bulunmayan bir tıbbi müdahaleye razı olmak zorunda değildir. Çünkü kişinin kendi geleceği hakkında karar verme hakkı, hastanın hangi müdahalelere katlanmakla yükümlü sayılabileceğinin sınırını belirler.[3]

• Şiddet Yasağı

Sağlık kurumlarında şiddet; hasta, hasta yakını veya başka bir kişinin sağlık çalışanını tehlikeye sokacak şekilde tehdit etmesi ya da zarar vermesiyle ortaya çıkan durumdur. Bu durum uygulamada genellikle sözel tehdit, hakaret ve fiziksel saldırı olarak karşımıza çıkmaktadır. Hasta ve hasta yakınlarıyla Sağlık Personeli arasındaki ilişki ise karmaşıktır. Bu ilişkinin sağlıklı sürebilmesi için tarafların birbirini anlayışla karşılaması gerekir. Saldırgan tutumlar hastanede stresi artırır, çalışanların kendini güvensiz hissetmesine ve hata riskinin yükselmesine yol açar.[4]

Bu bağlamda hasta, SMM ve Sağlık Personeli’ne karşı herhangi bir sözlü veya fiziki saldırı veya buna yönelik davranışta bulunmamalıdır. Bu yükümlülükle sağlık çalışanlarının güvenliğinin sağlanması, hasta ile SMM ve Sağlık Personeli arasında sağlanan güven ilişkisinin korunarak sağlık hizmetlerinin kesintisiz şekilde sağlanması amaçlanmaktadır. Türkiye'de özellikle son yıllarda sağlık çalışanlarına yönelik şiddet vakalarının artış göstermesi, bu yükümlülüğün önemini daha da artırmaktadır.

• Hasta Hakları Birimine Başvuru

Hasta hakları uygulamalarının yürütülmesi amacıyla sağlık kurum ve kuruluşları bünyesinde hasta hakları birimleri oluşturulmuş; ayrıca il sağlık müdürlüğü bünyesinde üniversite hastaneleri, özel sağlık kurum ve kuruluşları, kamu hastaneleri, ağız diş sağlığı merkezleri, aile sağlığı merkezleri ve toplum sağlığı merkezlerinden gelen başvuruları değerlendirmek, karara bağlamak, öneri sunmak ve düzeltici işlemleri belirlemek üzere Hasta Hakları Kurulu tesis edilmiştir. Bu doğrultuda HHY’de, hastanın haklarının ihlal edildiğini düşündüğünde veya sorun yaşadığında hasta hakları birimine başvurması bir yükümlülük olarak düzenlenmiştir. Hasta, yaşadığı hak ihlali veya sorun nedeniyle öncelikle sağlık kurumundaki hasta hakları birimine başvurarak sürecin işletilmesini talep edebilir; başvurunun ilgili mercilerce değerlendirilmesi ve gerekli görülen hallerde İl Sağlık Müdürlüğü bünyesindeki Hasta Hakları Kurulu tarafından karara bağlanması sağlanır.

Sonuç

Sonuç olarak, sağlık hizmetlerinin niteliği ve başarısı; sadece teknik donanım ve tıbbi yeterlilikle değil, hasta ile SMM ve Sağlık Personeli arasındaki güvene dayalı iletişimle mümkündür. Bu ilişki yalnızca hukuki değil, aynı zamanda etik bir zemine oturmalı; yükümlülüklere uygun davranılarak karşılıklı anlayış ve empati ile güçlendirilmelidir.

Kaynakça

Atıcı, E. (2007). Hasta - Hekim İlişkisini Etkileyen Unsurlar. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 91-96. Dergi Park - Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/420633?utm_ adresinden alındı

Doğan, C. (2016, 12 31). Hukuksal Açıdan Hastanın Yükümlülükleri. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 11(2). DergiPark Akademik: https://dergipark.org.tr/tr/pub/eruhfd/issue/35538/394566 adresinden alındı

Hasta Hakları Yönetmeliği. (1998, 08 01). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4847&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 adresinden alındı

İştar Işıklı, E. (2018). Hastane Çalışanlarının Meslek Etiği Hakkındaki Görüşlerinin ve Etik Sorunlarının İncelenmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 17(66). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/459093 adresinden alındı

Kumru, S., Dinçel, G., Çamurcu, A., Tekkaraman, D., & Özel, M.  2. Uluslararası 12. Ulusal Sağlık ve Hastane İdaresi Kongresi. Research Gate: https://www.researchgate.net/profile/Seda-Kumru/publication/339230184_HASTANE_CALISANLARININ_HASTA_HAKLARINA_ILISKIN_GORUSLERI/links/5e45292e92851c7f7f343fad/HASTANE-CALISANLARININ-HASTA-HAKLARINA-ILISKIN-GOeRUeSLERI.pdf adresinden alındı

Ozlu, T. (2011, 05 21). TTD Etik Kurulu Hasta- Hekim İlişkisinde Etik İlkeler. Türk Toraks Derneği: https://toraks.org.tr/site/sf/documents/pre_migration/b9b0fceba284b2f7ac0f8214cac9834e6c4b671a48fda98e215ba344842d8458.pdf#:~:text=Hekim%2Dhasta%20ili%C5%9Fkisinde%20t%C4%B1p%20eti%C4%9Finin,yetkisini%20t%C4%B1bbi%20ama%C3%A7lar%20d%C4%B1%C5%9F%C4%B1nda%2 adresinden alındı

Yağoğlu, M. (2011). Hastaneye Kabul Sözleşmesi. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=HMtpSYi7d3f5c4Z_RKZeuA&no=-XI4e7yQIG5bZDtzhp8wRw&utm_ adresinden alındı