Takviye Edici Gıda Reklamlarında Sağlık Beyanı Kullanımı

Giriş

Günümüzde ilaç ürünlerinin yanı sıra, takviye edici gıda ürünlerinin kullanımı da yaygınlaşmış ve takviye edici gıda ürünlerinin reklamlarının tüketicilere doğrudan reklamının mümkün olması nedeniyle, rekabet seviyesi oldukça yüksek bir pazar meydana gelmiştir. Bu nedenden ötürü, takviye edici gıda firmaları, reklam faaliyetlerinde agresif sayılabilecek aksiyonlar almayı zaman zaman tercih etmiştir. Fakat bu durum, tüketiciler nezdinde ilaç ve takviye edici gıda ürünlerinin karıştırılmasına neden olmaktadır. Dolayısıyla takviye edici gıda reklamlarında sağlık beyanlarının yaygınlaşması, tüketiciyi yanıltma riskini artırarak kamu sağlığı açısından sıkı bir denetimi zorunlu kılmıştır. Türkiye’de bu ihtiyaca yanıt olarak, 20 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan “Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik” (“Yönetmelik”) yürürlüğe girmiş; buna bağlı olarak 26 Nisan 2023 tarihinde “Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Kılavuzu” (“Kılavuz”) yayımlanmıştır. Söz konusu düzenlemelerle birlikte, beslenme ve sağlık beyanlarına ilişkin düzenlemeleri içeren Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmış ve sağlık beyanlarının denetim yetkisi T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (“TİTCK”) bünyesinde toplanmıştır. Yönetmelik ve Kılavuz’un yanı sıra takviye edici gıda ürünlerinin reklamlarında 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği gibi düzenlemelere de uygun faaliyet gösterilmesi önem arz etmektedir. Aksi takdirde reklamları durdurma cezası ve idari para cezası gibi yaptırımlar söz konusu olabilir.

Sağlık Beyanı Kavramı ve Tanımları

Mevzuatın doğru uygulanabilmesi için öncelikle "sağlık beyanı" kavramının sınırının net çizilmesi gerekmektedir. Yönetmelik 4. maddesi uyarınca sağlık beyanı; herhangi bir gıda grubunun, gıdanın veya gıdanın bileşiminde bulunan ögelerin insan sağlığıyla ilişkisini belirten, ileri süren veya ima eden her türlü mesajı ifade eder. Bu kapsamda bir ürünün vücut fonksiyonlarına katkıda bulunduğu, bir hastalığın risk faktörünü azalttığı veya çocukların gelişimiyle ilgili olduğu yönündeki doğrudan ya da dolaylı tüm ifadeler sağlık beyanı olarak kabul edilir. Reklam Kurulu da inceleme konusu tanıtımlarda yer alan ifadelerin; Yönetmelik ve buna bağlı Kılavuz ekinde izin verilen beyanların dışına çıkıp çıkmadığını esas almaktadır.[1]Düzenlemeler yapılırken de "ortalama tüketici" kavramı esas alınmıştır. Bu kavram; sosyal, kültürel ve lisanla ilgili faktörler dikkate alındığında makul seviyede bilgilendirilmiş, dikkatli ve tedbirli olan tüketiciyi tanımlar. Sağlık beyanları, ortalama tüketicinin belirtilen yararlı etkiyi kolayca anlayabileceği şekilde net ve açık olmalıdır. Reklam Kurulu kararlarında ise ortalama tüketici kavramı; tüketicileri yanıltıcı ve aldatıcı nitelikte olduğu ve bilgi eksikliklerini istismar eden tanıtım ve ticari uygulamalardan etkilenen, bu suretle ekonomik davranış biçimi önemli ölçüde bozulan kişiyi ifade eder.[2] Dolayısıyla takviye edici gıda reklamlarında bu iki kavram göz önünde bulundurulmalıdır.

Sağlık Beyanı Kullanımının Temel İlkeleri ve Koşulları

Yönetmelik kapsamında sağlık beyanlarının kullanımına ilişkin temel ilkeler ve koşullar belirlenmiştir. Buna göre özetle;

• Gıda ve takviye edici gıdaların etiketinde, tanıtımında veya reklamında sağlık beyanı kullanılabilmesi için belirli standartlara uyulması zorunludur. Sağlık beyanı kullanımı belirsiz, yanlış veya yanıltıcı olamaz.
• Diğer ürünlerin yeterliliği veya güvenilirliği konusunda şüpheye neden olacak, belirli bir ürünün aşırı tüketimini özendirecek veya tüketicide kaygıya neden olabilecek görsel veya yazılı ifadelerden kaçınılmalıdır.
• Sağlık beyanları; ürün etiketinde, sunumunda veya reklamında dengeli ve çeşitli beslenme ile sağlıklı yaşamın öneminin belirtilmesi, beyan edilen faydalı etkinin sağlanması için tüketilmesi gereken gıda miktarının ve kullanım şeklinin açıklanması koşuluyla kullanılabilir.
• Beyanlar ortalama tüketicinin kolayca anlayabileceği bir dilde olmalı ve ürünün kullanım talimatına göre tüketime hazır hale getirilmiş formunu esas almalıdır.
• Ürünün tüketilmemesi halinde sağlığın olumsuz etkileneceğini ileri süren, kilo kaybının veya artışının miktarına ya da oranına atıfta bulunan ve kişilerin tecrübelerine, ulusal veya uluslararası kurumların teşekkür, övgü, tavsiye veya onayına yer veren sağlık beyanlarının kullanımına kesinlikle izin verilmez.

Yönetmelik’in 5. maddesinin 3. fıkrası ve Kılavuz’un 6. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, sağlık beyanı ifadelerinin yerine anlamını değiştirmeyecek ve güçlendirmeyecek şekilde eşdeğer ifadeler kullanılabilmektedir. Ancak Kılavuz’daki aynı maddenin 10. fıkrası uyarınca, anlamı değiştirme riski oluşturmaması adına, sağlık beyanları özele indirgenecek şekilde değiştirilemez. Ayrıca kısaltılmış ifadeler, yalnızca beyanın tam haliyle birlikte yazılması koşuluyla kullanılabilir. Ek olarak, aynı besin ögesinin birden fazla beyana sahip olması veya farklı besin ögelerinin aynı beyanı paylaşması durumunda özne veya yüklem birleştirmesi yapılmasına olanak tanır.

Görsel ve marka kullanımlarına ilişkin olarak Kılavuz’un ilgili 6. ve 7. fıkraları uyarınca; ürünlerin ticari markası, firma ismi, logosu veya etiket görselleri, kullanılan sağlık beyanı ile ilişkili ve sınırlı olması, beyan koşulunu karşılaması ve tüketicide endişeye neden olmaması şartıyla sağlık beyanı içerebilir. Son olarak, söz konusu Kılavuz maddesi uyarınca beyanlar; ürünün bizzat kendisine değil, sadece beyana konu olan ilgili içeriğe (vitamin, mineral vb.) atıfta bulunacak şekilde yapılmalıdır.

Uygulamada İzin Süreci ve Kılavuz Esasları

Yeni dönemin en önemli değişikliği, önceden onaylanmış beyanlar için izin alma zorunluluğunun kaldırılmasıdır. TİTCK tarafından yayımlanan Kılavuz eklerinde yer alan sağlık beyanları, Yönetmelik ve Kılavuz’daki hükümlere uygun olmak şartıyla TİTCK’ye izin başvurusu yapılmaksızın kullanılabilir. Ancak Kılavuz eklerinde yer almayan yeni bir sağlık beyanı ifadesinin kullanılmasına izin verilmemektedir.

İşletmeciler, Kılavuz’da yer alan ifadeleri anlamını değiştirmeyecek ve etkisini güçlendirmeyecek şekilde eşdeğer ifadelerle değiştirebilirler. Örneğin;

Kılavuz’da yer alan “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna katkıda bulunur.” cümlesinde “katkıda bulunur.” ifadesi yerine;

• “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunda rol oynar.”
• “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunu destekler.”
• “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunun sürdürülmesine katkıda bulunur.”
• “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna yardımcı olur.” ifadeleri kullanılabilir.

Ancak;

• “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunu yükseltir.” ya da
• “X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunu optimize eder.” ifadeleri kullanılamaz.

Kesinlikle Yasaklanan Beyanlar ve Görseller

Tüketiciyi korumak amacıyla bazı ifadelerin kullanımı kesin bir dille yasaklanmıştır. Ürünlerin bir hastalığı tedavi ettiği, önlediği veya iyileştirdiği yönündeki beyanlar yasaktır. Örneğin "Kansere karşı korur", "Depresyona çözüm" veya "Prostata son" gibi ifadeler hiçbir takviye edici gıda ürünü için kullanılamaz. Reklam Kurulunun (“Kurul”) güncel uygulaması da gıda ve takviye edici gıdalara hastalık tedavisi, önleme veya iyileştirme atfeden tanıtımların açık biçimde hukuka aykırı kabul edildiğini göstermektedir. Nitekim Kurul, 2025/1265 sayılı dosyada, bir ürünün yanık, diş iltihabı, paraziter rahatsızlıklar, kanser, depresyon, diyabet, astım, böbrek hastalıkları, yüksek tansiyon, sedef ve egzama gibi çok sayıda sağlık sorununa karşı tedavi edici veya koruyucu etki sağladığı izlenimi veren ifadeleri incelemiş; bu tür beyanların tüketicide ürünün hastalıkların tedavisinde fayda sağladığı yönünde algı oluşturduğunu, endikasyon belirten ve bilimsel ispat gerektiren iddialarla ürünün adeta ilaç gibi tanıtıldığını değerlendirmiştir. Kurul ayrıca, ilgili idari otoriteden izin alınmaksızın kullanılan bu sağlık beyanlarının bilimsel olarak ispatlanmış sayılamayacağını, bu nedenle tüketicileri aldatıcı ve yanıltıcı nitelik taşıdığını belirtmiş; sonuç olarak anılan tanıtımların mevzuata aykırı olduğuna hükmederek idari para cezası ile reklamların durdurulmasına karar vermiştir.[3]

Kilo kaybının veya artışının miktarına ya da oranına atıfta bulunan beyanlar ile ürünün tüketilmediği durumlarda sağlığın olumsuz etkileneceğini ileri süren ifadeler de kesinlikle yasaktır.

Doktorların, sağlık meslek mensuplarının veya ulusal/uluslararası kurumların teşekkürü, övgüsü veya tavsiyesine yer veren beyanlar kullanılamaz. "Sadece eczanelerde satılır" ifadesi de güvenilirlik algısı yarattığı gerekçesiyle yasak kapsamındadır. Kurul kararlarında da sağlık meslek mensuplarının tavsiye veya onayını çağrıştıran ifadelerin ve eczane kanalı üzerinden güven telkin eden ibarelerin reklam hukukunda özellikle hassas biçimde denetlendiği görülmektedir.

Etikette Bulunması Zorunlu Bilgiler

Sağlık beyanı kullanılan ürünlerin etiketinde tüketicinin bilgilendirilmesi amacıyla Yönetmelik madde 5 uyarınca şu uyarıların bulunması zorunludur:

• Dengeli ve çeşitli beslenme ile sağlıklı yaşamın önemini belirten ifade.
• Beyan edilen faydalı etkinin sağlanması için tüketilmesi gereken miktar ve tüketim şekli.
• Gerektiğinde, gıdayı tüketmemesi gereken kişiler için uyarılar.
• Fazla tüketim durumunda sağlığı olumsuz etkileyebilecek gıdalar için uyarı.

Gıda İşletmecisinin Sorumluluğu ve Denetim Mekanizması

Gıda işletmecisi, kullandığı sağlık beyanının mevzuata uygunluğundan, içeriğin doğruluğundan ve ilgili bilimsel verilerin saklanmasından sorumludur. TİTCK talep ettiğinde bu bilgi ve belgeleri sunmakla yükümlüdür. Mevzuata aykırı beyan kullanımı durumunda gıda işletmecisi hem hukuki hem de cezai sorumluluk altındadır.
Sağlık beyanlarının denetimi tek bir kurumla sınırlı değildir:

• TİTCK: Genel denetim, ürün toplama, imha ve erişim engelleme yetkisine sahiptir.
• Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu: Aldatıcı ve yanıltıcı reklamlar üzerinden idari para cezası ve durdurma cezası verebilir.
• RTÜK: Radyo ve televizyon yayınlarındaki aykırı tanıtımları denetler.

Ayrıca, mevzuata aykırı sağlık beyanı kullanımı rakipler açısından "dürüstlüğe aykırı iş şartlarına uymama" gerekçesiyle haksız rekabet teşkil edebilir.

İdari Yaptırımlar

Yönetmelik hükümlerine uymayanlar hakkında 14/5/1928 tarihli ve 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ile ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.

Bu kapsamda ürünlerin piyasadan toplatılması, imhası, internet sitelerine erişimin engellenmesi ve ağır idari para cezaları söz konusudur.

Sonuç

Gıda ve takviye edici gıdalarda sağlık beyanı kullanımı, tüketicinin doğru bilgilendirilmesi ve halk sağlığının korunması temelinde yeniden yapılandırılmıştır. TİTCK’nin yetkili kılınması ve ayrıntılı bir Kılavuz yayımlanması, uygulamada birliği sağlama yolunda önemli adımlardır. İşletmeciler açısından denetim mekanizmalarının sıkılığı ve sorumluluk rejiminin ağırlığı karşısında mevzuata tam uyum hayati önem taşımaktadır.

Makaleye katkıları için Ayşenur Aslan’a teşekkür ederiz.

Kaynakça

​12 Şubat 2026 tarihli 366 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni. (2026, 02 12). T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı: https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_366_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf adresinden alındı

​13 Ocak 2026 tarihli 365 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni. (2026, 01 13). T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı: https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_365_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf adresinden alındı

14 Ağustos 2025 tarihli 360 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni. (2025, 08 14). T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı: https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_360_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf adresinden alındı

15 Mayıs 2025 tarihli 357 Sayılı Reklam Kurulu Toplantısı Basın Bülteni. (2025, 05 15). T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Başkanlığı: https://ticaret.gov.tr/data/5d1c9edd13b87615344cd4c8/_357_Reklam_Kurulu_Basin_Bulteni.pdf adresinden alındı

Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik . (2023, 04 20). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/gida-ve-takviye-edici-gidalarda-saglik-beyani-kullanimi-hakkinda-yonetmelik-2 adresinden alındı

Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Kılavuzu . (2023, 04 26). Lexpera: https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/kilavuzlar/gida-ve-takviye-edici-gidalarda-saglik-beyani-kullanimi-kilavuzu-1 adresinden alındı