Takviye Edici Gıda Sektörü: Satıcı, Yetkili Temsilci, İktisadi İşletmeci ve İthalatçıların Sorumlulukları

Giriş

İlgili serimizdeki bir önceki makalemizde Takviye Edici Gıda İmalatçılarının yükümlülüğünü ele alırken Takviye Edici Gıdalar (“Takviye Edici Gıda (lar)”, “ürün” ) için 7223 Sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu (“Kanun”), Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmelik (“Yönetmelik”), Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (“Tebliğ”) ve ikincil mevzuatları, Takviye Edici Gıda sektörü aktörlerin yükümlülüklerini net bir şekilde belirlediğinden bahsetmiştik. Aynı zamanda 2025 yılı itibarıyla Türkiye’de Takviye Edici Gıda pazarı büyüklüğünün 750 milyon dolar[1] seviyesine ulaşmasına değinmiştik. Bu verilerin yanı sıra istatistikler, tüketicilerin 2026 yılında %22 oranında daha fazla takviye edici gıda kullanacağını göstermektedir.[2] Bu da imalatçıların yanı sıra Takviye Edici Gıdalar’ın tüketici ile teması sağlayan satıcı, yetkili temsilciler ve ithalatçılara çok daha fazla iş, operasyonel yük ve doğal olarak uyum sağlanması gereken kural anlamına gelmektedir.

Buna göre, Kanun kapsamında diğer yükümlüler olan satıcılar, yetkili temsilciler ve ithalatçılar açısından Takviye Edici Gıda mevzuatını ele almak gerekmektedir. Satıcılar, yetkili temsilciler ve/veya ithalatçıların yükümlülükleri Kanun kapsamında “İktisadi İşletmeci” tanımıyla veya Yönetmelik kapsamında “Gıda İşletmecisi” olarak karşımıza çıkabilmektedir. Bu yazımızda satıcı, dağıtıcı, yetkili temsilciler ve ithalatçıların hepsi birlikte “İktisadi İşletmeci (ler)” olarak anılacaktır. İlgili mevzuatın doğru yorumlanması ve buna göre yükümlülüklere tam uyum içinde faaliyet gösterilmesi imalatçılar dışında kalan tüm Takviye Edici Gıda sektörü aktörleri için de eş derecede önemlidir.

İmalatçıların yükümlülüklerini ele aldığımız makalemize buradan ulaşabilirsiniz.

İktisadi İşletmecilerin Yükümlülükleri

İlk olarak belirtilmelidir ki İktisadi İşletmeciler, faaliyeti ile ilgili istenen tüm kayıtları güncel tutmak, istendiğinde yetkili mercie sunmak zorundadır. Belirtmekte fayda vardır ki, yetkili merci taşrada il müdürlüğü, tetkik ve denetimlerde ise merkezde T.C. Tarım ve Orman Bakanlığına (“Bakanlık”) bağlı faaliyet gösteren Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğüdür.

• Risk Yönetimi ve Onaylı Ürün Zorunluluğu: İktisadi İşletmeciler, imalatçılar kadar Takviye Edici Gıda ile ilgili riskin önlenmesi, azaltılması veya ortadan kaldırılmasından sorumludur. Bu bakımdan yalnızca Bakanlık tarafından onaylanan Takviye Edici Gıda’ları ithal etmek ve piyasaya arz etmek zorunluluktur. Bakanlık tarafından onaylanmış olan Takviye Edici Gıda ürünleri listesi, Bakanlık’ın internet sayfasında yayınlanmaktadır.
• Kayıt Olma Yükümlülüğü: Takviye Edici Gıda İktisadi İşletmecileri, Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik hükümlerine göre kaydedilir. Aynı zamanda alan adı ve/veya URL adresi bilgileri ile tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları ilkelerine dayalı bir prosedürü uyguladığını gösteren belge ve/veya belgeleri yetkili mercie sunar. Bakanlık kayıtlı işletmeler için liste oluşturur ve bu listeleri güncel tutar.[3] İmalatçılar "Onay" prosedürüne tabi iken, sadece satış ve dağıtım yapan İktisadi İşletmeciler genellikle "Kayıt" prosedürüne tabidir.
• Güvenilirlik ve Geri Çağırma Yükümlülüğü: Yönetmelik’te açıkça belirtildiği üzere, İktisadi İşletmeciler ithal ettiği veya piyasaya arz ettiği takviye edici gıdanın, gıda güvenilirliği şartlarına uymadığını değerlendirmesi veya buna ilişkin makul gerekçelerinin olması hallerinde ürünün kendi kontrolünden çıktığı aşamadan başlamak üzere, toplanması için gerekli işlemleri derhal başlatmak ve konu ile ilgili yetkili mercii bilgilendirmek zorundadır. Bu durumda eğer Takviye Edici Gıda’ların toplanması gerekirse, toplanma nedeni hakkında tüketiciyi veya kullanıcıyı doğru ve etkin olarak bilgilendirmek ve tüketiciye veya kullanıcıya Takviye Edici Gıda’nın iadesi için çağrıda bulunmak zorundadır.
• Tedarik Zinciri ve Risk Bilgilendirmesi: Aynı zamanda İktisadi İşletmeciler, iktisadi işletmecinin ürüne ilişkin riskler ve önlemler hakkında kendilerine bildirdiği bilgileri, varsa tedarik zincirindeki bir sonraki İktisadi İşletmeci’ye iletmek ve birinci risk taşıyan ürünlerle ilgili olarak kendiliğinden veya Bakanlık’ın talebi üzerine Kanun’un gerektirdiği önlemleri alarak, bu önlemler ve ürünün içerdiği riskler hakkındaki bilgileri etkili olacak şekilde yapacağı duyuruyu müşterilerinin kolaylıkla görebileceği veya ulaşabileceği yerlere koymak zorundadır.

Takviye Edici Gıdalar, İktisadi İşletmeci’nin ve/veya üreticisinin kendi satış yerinde, piyasaya arz ettiği gıda işletmelerinde veya bu işletmelerin toptan satış depolarında veya gıda işletmecisi tarafından beyan edilen alan adı ve URL adres veya adreslerinde veya gıda işletmecisi ile sözleşme yapılan doğrudan satıcı tarafından satışa sunulmak zorundadır. Ayrıca unutulmamalıdır ki, Doğrudan Satışlar Hakkında Yönetmelik kapsamında doğrudan satıcının anlatması ve/veya göstererek tanıtması yoluyla Takviye Edici Gıdalar’ın tüketiciye evinde, işyerinde veya satıcıya ait olmayan bir başka yerde satışının gerçekleşmesi durumunda doğacak sorumluluktan hem doğrudan satıcı hem de sözleşme yapan işletmecisi müteselsil olarak sorumludur.

A.      Yetkili Temsilciye Özgü Ek Yükümlülükler

İmalatçılar, mevzuatın sınırlamadığı yetki ve görevlerini yetkili temsilcilere, varsa koşullarını ve sınırlarını yazılı olarak ve açık bir biçimde belirterek devredebilir. Bu koşul ile atanan yetkili temsilcilerin bu görev belgesi/sözleşmede belirtilmese dahi:

• İlgili teknik düzenlemenin gerektirdiği ve ürünün uygunluğunu gösteren belgeleri teknik düzenlemede belirtilen süre boyunca ve süre belirtilmediği hallerde ürünün piyasaya arz edildiği tarihten itibaren en az on yıl boyunca muhafaza etmesi gerekir.
• Ürünün taşıdığı risklerin ortadan kaldırılması amacıyla yapılan faaliyetlerde Bakanlık talimatlarını ivedilikle yerine getirmesi yükümlülüğü de mevcuttur.

 B.    Dağıtıcılara Özgü Ek Yükümlülükler

Yukarıda belirtilenlere ek olarak Dağıtıcılara yüklenen ek yükümlülükler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Kanun’da “Dağıtıcı” ile kastedilen aktörler, ürünün tedarik zincirinde yer alarak piyasada bulunduran, imalatçı veya ithalatçı dışındaki tüm kişi, kurum ve kuruluşlardır. Buna göre dağıtıcılar:

• Ürünü piyasada bulundurmadan önce; uygunluk işaretlerini ve belgelerini ve Türkçe talimatları doğrular. Aynı zamanda imalatçı ve ithalatçıların yükümlülüklerini yerine getirdiğini doğrular. Ürünün veya ambalajının üzerine koyacağı etiket, fiyat, uyarı ve benzeri bilgilerin zorunlu güvenlik bilgilerini kapatmasını önler.
• Riskli ve/veya mevzuata aykırı olduğunu bildiği ya da bilmesi gereken ürünü satışa sunmaz; böyle bir durumda hangisi söz konusu ise derhal imalatçı veya ithalatçıya ve yetkili kuruluşa ivedilikle bilgi verir.
• Sorumluluğu altındaki ürünün depolama ve nakliye süreçlerinde teknik düzenlemelere ve güvenlik standartlarına uygun kalmasını sağlar.
• Uygunsuzluk halinde; imalatçı veya ithalatçının düzeltici adımları (toplatma, geri çağırma vb.) attığını teyit eder; ürünün risk taşıdığı durumlarda ilgili riskleri, alınan önlemleri ve sonuçlarını Bakanlık’a bildirir.
• Risklerin giderilmesinde diğer İktisadi İşletmeciler’le iş birliği yapar, gerekli tüm bilgi/belgeleri Bakanlık’a sunar ve Bakanlık talimatlarını ivedilikle uygular.

C.    İthalatçılara Özgü Ek Yükümlülükler

Kanun ve ilgili mevzuat uyarınca yukarıda belirtilen genel yükümlülüklere ek olarak ithalatçılara yüklenen bazı ek yükümlülükler ise şöyledir. İthalatçılar:

• Taşıdıkları muhtemel risklerle orantılı olarak piyasada bulundurulan ürünlerinden numune alarak test eder, inceleme yapar, şikâyetlerin, uygun olmayan ve geri çağrılan ürünlerin kaydını tutar ve yaptığı izleme faaliyetleri hakkında imalatçı ve diğer İktisadi İşletmeciler’i bilgilendirir.
• Ürünü piyasaya arz etmeden önce, ürünün uygunluk işareti veya işaretlerini taşıdığını, ürüne gerekli belgelerin eşlik ettiğini ve imalatçının yükümlülükleri yerine getirdiğini teyit eder.
• Ürünün uygun olmadığını bildiği veya bilmesinin gerektiği durumlarda, uygun hale getirilmeden ürünü piyasaya arz etmez; ürünün risk taşıdığı durumlarda imalatçıyı ve Bakanlık’ı bilgilendirir.
• Kendi ticari bilgilerini ve iletişim adresini, zorunlu veya ürün güvenliğine ilişkin bilgilerin görünürlüğünü engellemeyecek şekilde ürün veya ambalaj üzerinde belirtir. Aynı zamanda ürün veya ambalajının üzerinde veya ürüne eşlik eden belgelerde yer alan bilgilerin Türkçe olmasını sağlar.
• Ürünün taşıyabileceği risklere karşı gereken tedbirleri alır ve bunlardan sakınabilmeleri için nihai kullanıcılara gerekli bilgileri sağlar.
• Ürün kendi sorumluluğu altındayken, depolama ve nakliye şartlarının ürünün teknik düzenlemelere veya genel ürün güvenliği mevzuatına uygunluğuna halel gelmemesini sağlar.
• Piyasada bulundurduğu ürünlerinden numune alarak test eder, inceleme yapar, şikâyetlerin, uygun olmayan ve geri çağrılan ürünlerin kaydını tutar ve yaptığı izleme faaliyetleri hakkında imalatçı ve dağıtıcıları bilgilendirir. Numunenin ithalatçı dışındaki İktisadi İşletmeciler’den alınması durumunda numune bedelini numunenin alındığı İktisadi İşletmeci’ye öder.
• Piyasaya arz etmiş olduğu bir ürünün uygun olmadığını öğrendiği veya bilmesinin gerektiği hallerde ürünü geri çağırır veya düzeltici önlemleri ivedilikle alarak Bakanlık’ı detaylıca bilgilendirir.
• İlgili teknik düzenlemenin gerektirdiği ve ürünün uygunluğunu gösteren belgeleri teknik düzenlemede belirtilen süre boyunca ve süre belirtilmediği hallerde ürünün ithal edildiği tarihten itibaren en az on yıl boyunca muhafaza etmesi gerekir.
• İlgili teknik düzenlemenin gerektirdiği hallerde ve öngördüğü usuller çerçevesinde resmî kayıt işlemlerini yapar veya yaptırır.

Dikkat etmek gerekir ki, İktisadi İşletmeciler’in imalatçı gibi sorumlu tutulabileceği durumlar söz konusudur. Şöyle ki;

(i) ürünü kendi isim veya ticari markası altında piyasaya arz eden veya piyasada bulundurulan ürünün mevzuata uygunluğunu etkileyecek şekilde değiştiren ithalatçılar ile dağıtıcılar

(ii) ürünün imalatçısı, yetkili temsilcisi veya ithalatçısının tespit edilemediği durumlarda, isim ve irtibat bilgilerini, bu bilgilere sahip değil ise tedarik zincirinde yer alan bir önceki İktisadi İşletmeci’nin isim ve irtibat bilgilerini bildirmeyen dağıtıcılar ve

(iii) isim ve irtibat bilgilerini, bu bilgilere sahip değil ise tedarik zincirinde yer alan bir önceki İktisadi İşletmeci’nin isim ve irtibat bilgilerini bildirmeyen dağıtıcılar, 

Kanun kapsamında imalatçı sayılırlar ve imalatçının yükümlülüklerini yerine getirmekle sorumludurlar. Bu durumda ilgili yükümlülükleri okumak için bir önceki makalemizi ziyaret etmenizi tavsiye ederiz.

Yükümlülüklere Aykırılıkta Karşılaşılabilecek Yasal Sonuçlar

Alınan diğer önlemlerin riskin ortadan kaldırılmasında yetersiz kalması durumunda İktisadi İşletmeci, kendiliğinden veya Bakanlık talebi üzerine ürünü geri çağırır. Bu sırada İktisadi İşletmeciler, nihai kullanıcıya ek bir maliyet yüklemeden nihai kullanıcının ürünü zamanında ve kolaylıkla teslim edebilmesi için gerekli koşulları sağlamak zorundadır.

Belirtmek gerekir ki Takviye Edici Gıda, bir kişiye veya bir mala zarar vermesi ve zarar gören tarafın uğradığı zararı ve uygunsuzluk ile zarar arasındaki nedensellik bağını ispat etmesi halinde, bu ürünün imalatçısı veya ithalatçısı zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Bu zarardan birden fazla aktör sorumlu ise müteselsil sorumluluk söz konusu olacaktır. İmalatçı veya ithalatçıyı, tazminat sorumluluğundan kurtaran ya da bu sorumluluğu azaltan sözleşmelerin ilgili maddeleri doğrudan hükümsüz olacaktır.  Bu tazminat için zamanaşımı süresinin, öğrendiği tarihten itibaren üç yıl ve her halde zararın doğduğu tarihten itibaren on yıl olması nedeniyle her bir ürün için geniş bir süredeki sorumluluk yüklenildiği unutulmamalıdır. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun gibi özel düzenlemeler nedeniyle karşılaşılacak olan yaptırımlar da söz konusu olabilecektir. Ancak belirtilmelidir ki Kanun’da 21. Madde kapsamına giren durumlarda İktisadi İşletmeci’nin tazminat sorumluluğundan veya idari yaptırımlara maruz kalmaktan kurtaran haller mevcuttur.

Aynı zamanda Kanun’da İktisadi İşletmeciler’in yukarıda belirtilen yükümlülüklerine aykırı davranması halinde açıkça maruz kalacağı idari para cezaları 2026 yılı için aşağıdaki gibi belirtilmiştir:

Bu idari para cezalarının uygulanmasında cezaya konu aykırılığın büyüklüğü ve yaptırım uygulanacak İktisadi İşletmecilerin ekonomik durumu dikkate alınır. Ancak belirtmek gerekir ki, Kanuna göre verilen idari para cezaları, İktisadi İşletmeci’ye aynı zamanda idari önlemlerin uygulanmasına engel teşkil etmez. Ayrıca idari para cezaları, her yıl yeniden değerleme oranında arttırılmaktadır.

Sonuç

Takviye Edici Gıda sektörü, doğrudan kamu sağlığını ilgilendiren doğası gereği, sadece üretim aşamasında değil, ürünün tedarik zincirine dâhil olduğu ve tüketiciye ulaştığı her adımda sıkı denetim ve yükümlülükleri içeren bir mevzuat ile çevrelenmiştir. İthalatçılar, dağıtıcılar ve yetkili temsilciler gibi İktisadi İşletmeciler için mevzuata uyum, ürünü alıp satmanın ötesinde, piyasaya arzdan nihai tüketiciye kadar uzanan kesintisiz, dinamik ve izlenebilir bir sürecini ifade etmektedir. Kanun ve ilgili mevzuatın çizdiği çerçevede; ürünlerin kayıt altına alınmasından uygunluk belgelerinin teyidine, doğru saklama ve nakliye koşullarının sağlanmasından ürün toplatma ve geri çağırma süreçlerinin eksiksiz yürütülmesine kadar her bir yükümlülük hem tüketicinin korunması hem de işletmenin hukuki güvenliği için hayati önem taşımaktadır.

İşletmelere ciddi şekilde zarara uğratabilecek idari para cezaları ve tedarik zincirindeki aktörlerin müteselsil tazminat sorumlulukları göz önüne alındığında, İktisadi İşletmeciler’in ağır cezai ve hukuki yaptırımlardan kaçınabilmesi; ancak şirket bünyesinde kurumsallaşmış, düzenli ve sistematik bir tedarik zinciri uyum politikası ile mümkündür. Dinamik mevzuatı anlık takip eden, tedarik zincirindeki diğer aktörlerin ve ürünlerin uygunluğunu proaktif mekanizmalarla denetleyen ve riskli durumlarda Bakanlık ile şeffaf, ivedi bir iş birliği yürüten bir yaklaşım, günümüzün büyüyen ve rekabetçi pazar koşullarında basit bir yasal gereklilik değil, sürdürülebilir kamu sağlığı ve ticaretin temel taşıdır.

Kaynakça

“Gıda Takviyesi ve Beslenme Derneği Basın Toplantısı İstanbul’da gerçekleştirildi” Haberi. (2025). Gıda Takviyesi ve Beslenme Derneği,: https://gtbd.org.tr/gida-takviyesi-ve-beslenme-dernegi-basin-toplantisi-istanbulda-gerceklestirildi/#:~:text=G%C4%B1da%20Takviyesi%20ve%20Beslenme%20Derne%C4%9Fi%20(GTBD)%2C%20d%C3%BCzenlendi%C4%9Fi%20bas%C4%B1n%20toplant%C4%B1s%C4%B1nda,hala%20d%C3%BC%C5 adresinden alındı

NielsenIQ,. (2025, 01 12). “Deneyimden Sadakate, Güven İşin Temelinde: 2026 Alışverişçi, Perakende Trendleri ve Öngörüleri” Araştırması. Gıda Perakendecileri Derneği: https://www.gidaperakendecileri.org/?p=7543 adresinden alındı

Tarım ve Orman bakanlığı, Onaylı ve Kayıtlı Gıda İşletmeleri Sayısı ve Listesi.https://ggbs.tarim.gov.tr/cis/servlet/StartCISPage?PAGEURL=/FSIS/ggbs.onayliIsletmeSorgu.html&POPUPTITLE=AnaMenu adresinden alındı